Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Thành sinh năm 1978 tại làng Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội – cái nôi duy nhất còn gìn giữ nghề nặn tò he truyền thống của Việt Nam với lịch sử hơn ba trăm năm. Từ khi mới ba tuổi, cậu bé Thành đã biết nặn những hình chim cò đơn giản từ bột nếp. Lớn lên, mỗi buổi chiều hoặc cuối tuần khi còn là sinh viên, anh lại mang đồ nghề ra công viên để nặn tò he bán, vừa kiếm thêm thu nhập vừa thỏa mãn niềm đam mê. Với anh, tò he không chỉ là món đồ chơi tuổi thơ mà còn là duyên, là nợ, là nghề nghiệp và là sứ mệnh giữ gìn một phần hồn cốt văn hóa dân tộc.
Ảnh 1: Nghệ nhân Nguyễn Văn Thành đang nặn tò he
Những năm đầu thế kỷ 21, nghề nặn tò he Xuân La đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng. Đồ chơi hiện đại tràn ngập thị trường, trong khi tò he bị xem là hàng rong nên nghệ nhân thường xuyên bị xua đuổi khỏi các khu vui chơi và phố phường. Nhiều người đã bỏ nghề. Năm 2009, số người còn theo nghề ở Xuân La chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Văn Thành đã đứng ra vận động và thành lập Câu lạc bộ Tò he Xuân La với năm mươi tư thành viên ban đầu. Nhờ sự tín nhiệm của bà con và sự hỗ trợ của chính quyền, câu lạc bộ nhanh chóng phát triển lên hơn một trăm rồi gần một trăm năm mươi thành viên. Anh kiến nghị thành phố Hà Nội và quận Hoàn Kiếm dành không gian cố định cho nghệ nhân tò he trên phố đi bộ Hồ Gươm, tạo điều kiện để nghề được duy trì công khai và chuyên nghiệp hơn.
Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, anh còn đẩy mạnh công tác truyền nghề. Câu lạc bộ thường xuyên tổ chức hội thi nặn tò he cấp thành phố, thu hút đông đảo người trẻ tham gia. Nhiều nghệ nhân từng bỏ nghề đã quay trở lại. Hiện nay, phần lớn những người sống bằng nghề tò he trên cả nước đều là hội viên của câu lạc bộ này. Nguyễn Văn Thành cũng là người thầy đầu tiên đưa bộ môn nặn tò he vào các trường mầm non, tiểu học và đại học tại Hà Nội như Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Ngoại ngữ, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Qua từng buổi học, anh không chỉ dạy kỹ thuật mà còn truyền cảm hứng yêu quý văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.
Khát vọng đưa tò he ra thế giới đã nhen nhóm trong Nguyễn Văn Thành từ rất sớm. Năm 2012, khi đại diện Việt Nam tham gia sự kiện giao lưu văn hóa các nước ASEAN tại Thái Lan, anh có dịp tiếp xúc với các sản phẩm tương tự của các nước bạn. Tò he Thái Lan nặn bằng đất, tò he Nhật Bản làm từ kẹo, còn tò he Trung Quốc dùng bột gạo pha tạp. Trong khi đó, tò he Việt Nam được làm từ bột nếp nguyên chất, màu sắc chiết xuất từ thiên nhiên như lá trầu, dầu gấc, củ nghệ. Sau khi nặn xong còn được hấp chín và hoàn toàn có thể ăn được. Đây là điểm khác biệt độc đáo mà anh luôn tự hào khẳng định rằng tò he Việt không bắt nguồn từ bất kỳ quốc gia nào khác.
Tuy nhiên, ước mơ xuất khẩu gặp rất nhiều rào cản vì tò he truyền thống chỉ giữ được vài ngày là hỏng, rất khó vận chuyển xa và bảo quản lâu dài. Mãi đến vài năm gần đây, anh cùng các nghệ nhân trong câu lạc bộ mới tìm ra nguồn nguyên liệu và kỹ thuật mới, trong đó có phương pháp hấp cách thủy và kỹ hóa sản phẩm, giúp tò he bền màu, giữ được từ vài tháng đến vài năm mà vẫn an toàn. Đây chính là bước đột phá quan trọng. Để nâng tầm thương hiệu, họ sáng tạo hàng loạt sản phẩm mới như tò he gắn trên tranh, tò he để trong hộp gỗ sang trọng, tò he trong cốc thủy tinh và cả những sản phẩm khổng lồ. Năm 2010, nhân Đại lễ một nghìn năm Thăng Long – Hà Nội, câu lạc bộ đã mang đến Trung tâm triển lãm Vân Hồ ba sản phẩm kỷ lục gồm con rồng thời Lý nặng ba trăm kilôgam, con rùa nặng hai trăm năm mươi kilôgam và mâm ngũ quả nặng hai mươi lăm kilôgam. Những sản phẩm này không chỉ gây ấn tượng mạnh với công chúng trong nước mà còn trở thành điểm nhấn quảng bá làng nghề.
Ảnh 2: Sản phẩm tò he đầy màu sắc của làng Xuân La
Song song với việc đổi mới sản phẩm, Nguyễn Văn Thành và câu lạc bộ còn phát triển mô hình du lịch trải nghiệm tại làng nghề. Nhiều đoàn khách trong nước và quốc tế đến Xuân La tự tay nặn tò he, nghe kể chuyện nghề, từ đó hiểu sâu hơn về văn hóa Việt. Nhờ vậy, tò he Xuân La dần xuất hiện tại các hội chợ, triển lãm và chương trình giao lưu văn hóa quốc tế ở Thái Lan, Nhật Bản, Trung Quốc, đồng thời được giới thiệu rộng hơn tới Mỹ, Anh, Hàn Quốc, Úc và Đức.
Hành trình của Nguyễn Văn Thành để lại nhiều dấu ấn sâu sắc. Anh đã biến tò he từ món đồ chơi dân dã dễ hỏng thành sản phẩm mỹ nghệ, quà lưu niệm có giá trị, có thể xuất khẩu và trưng bày trong gallery. Anh xây dựng được cộng đồng nghề nghiệp vững mạnh, giúp hàng trăm người có việc làm ổn định từ nghề truyền thống. Anh đưa tò he vào hệ thống giáo dục, góp phần giáo dục thẩm mỹ và lòng yêu văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. Và quan trọng hơn cả, anh đã quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới thông qua một sản phẩm văn hóa giản dị nhưng giàu bản sắc.
Với những đóng góp đó, anh đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội năm 2013, Nghệ nhân ưu tú năm 2015 và Nghệ nhân nhân dân năm 2022 – danh hiệu cao quý nhất dành cho người làm nghề thủ công truyền thống. Anh cũng nhận nhiều bằng khen, giấy khen của các bộ, ngành Trung ương và thành phố Hà Nội.
Nhìn lại hơn ba thập kỷ gắn bó với nghề, Nguyễn Văn Thành không chỉ là người giữ lửa mà còn là người thắp sáng tương lai cho nghề nặn tò he. Những con tò he đầy màu sắc do đôi bàn tay anh và các nghệ nhân Xuân La tạo ra giờ đây không chỉ mang theo ký ức tuổi thơ của người Việt mà còn trở thành cầu nối văn hóa, mang hồn dân tộc Việt Nam đến với bạn bè năm châu.
